Tại Việt Nam, Luật Giá được ban hành năm 2012 đã đặt ra các quy định phương thức quản lý giá trong nền kinh tế thị trường, đồng thời đảm bảo sự điều tiết của Nhà nước về giá phù hợp với các cam kết quốc tế. Theo đó, quyền tự định giá, cạnh tranh về giá của các tổ chức sản xuất kinh doanh cũng được tôn trọng và đẩy mạnh.

Hiện nay, trong bối cảnh tình hình dịch bệnh COVID-19 ngày càng diễn biến phức tạp khiến mọi người đổ xô đi mua khẩu trang y tế, tạo tình trạng khan hiếm và đầu cơ, nâng giá khắp nơi. Nếu so với ngày thường, mỗi hộp khẩu trang y tế 3 – 4 lớp có giá 50.000 – 60.000 đồng/hộp, thì bây giờ giá mỗi hộp khẩu trang này bị đẩy lên cao 4 – 8 lần so với bình thường. Tính đến 10/02/2020, số vụ kiểm tra, giám sát và xử lý của Tổng cục Quản lý thị trường đến nay là gần 3.500 vụ.

Về vấn đề này, pháp luật về giá có quy định, mặt hàng khẩu trang không thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ nhà nước thực hiện bình ổn giá. Tuy nhiên, mặt hàng khẩu trang vẫn có thể được bình ổn giá nếu mặt bằng giá biến động làm ảnh hưởng đến ổn định kinh tế – xã hội hoặc giá thị trường của mặt hàng này biến động bất thường, cụ thể:

  1. Giá mua hoặc giá bán trên thị trường tăng quá cao hoặc giảm quá thấp bất hợp lý so với mức tăng hoặc giảm giá do tác động của các yếu tố hình thành giá được tính theo các chế độ chính sách, định mức kinh tế – kỹ thuật hoặc phương pháp tính giá do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành;
  2. Giá mua hoặc giá bán trên thị trường tăng hoặc giảm bất hợp lý trong các trường hợp xảy ra thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, địch họa, khủng hoảng kinh tế – tài chính, mất cân đối cung – cầu tạm thời;

Để thực hiện bình ổn giá, Chính phủ quyết định chủ trương và một hoặc một số biện pháp bình ổn giá có thời hạn bao gồm: (i) tổ chức lưu thông hàng hóa, mua vào hoặc bán ra hàng dự trữ quốc gia, hàng dự trữ lưu thông; (ii) các biện pháp tài chính, tiền tệ; (iii) sử dụng quỹ bình ổn giá; (iv) đăng ký giá; (v) kiểm tra yếu tố hình thành giá, kiểm soát hàng tồn kho; (vi) áp dụng các biện pháp hỗ trợ về giá; và (vii) định giá cụ thể, giá tối đa, giá tối thiểu hoặc khung giá phù hợp. Theo đó, Bộ Tài chính, các bộ ngành liên quan triển khai hướng dẫn và tổ chức thực hiện các biện pháp. Tuy nhiên, thời hạn cụ thể để biện pháp bình ổn giá được thực thi trong thực tiễn lại không được quy định tại Luật hay các văn bản hướng dẫn.

Nhằm đối phó khẩn cấp trước tình trạng khẩu trang bị nâng giá quá cao, tại cuộc họp về phòng chóng dịch virus corona ngày 01/02, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam ra chỉ thị tước giấy phép kinh doanh các cơ sở nâng giá bán khẩu trang y tế trong mùa dịch, ngoài ra yêu cầu giữ nguyên giá, không được phép tăng giá khẩu trang. Tuy nhiên, việc tăng giá khẩu trang không thuộc các trường hợp thu hồi Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dược theo Điều 40 Luật Dược 2016, cũng như trái với điều kiện thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp ghi nhận tại Điều 211 Luật Doanh nghiệp 2014. Theo Điều 17 Nghị định 109/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý giá, phí, lệ phí, hóa đơn, hành vi lợi dụng khủng hoảng kinh tế, thiên tai, dịch bệnh để định giá mua bán hàng hóa bất hợp lý bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng… mà không quy định hình thức phạt tước giấy phép. Ngoài ra, yêu cầu giữ nguyên giá là một quyết định chưa thực sự phù hợp với quy luật cung cầu của thị trường cũng như quy định pháp luật về kiểm soát giá đã phân tích ở trên. Vì vậy, khuyến khích sản xuất, tăng cung, không tích trữ, đầu cơ khẩu trang là một việc làm đúng đắn, hợp lý hơn, thúc đẩy xây dựng môi trường pháp luật và văn hóa kinh doanh lành mạnh.

Trong trường hợp khẩu trang thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ nhà nước thực hiện bình ổn giá và có bất kỳ cá nhân nào lợi dụng tình hình khan hiếm hoặc tạo ra sự khan hiếm giả tạo trong tình hình dịch bệnh để mua vét hàng hóa thuộc danh mục mặt hàng bình ổn giá hoặc thuộc danh mục hàng hóa được Nhà nước định giá nhằm bán lại để thu lợi bất chính có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Một số so sánh với các quốc gia khác trên thế giới như, theo Đạo luật Giá hàng hóa và dịch vụ năm 1999 của Thái Lan, một cá nhân có bất kỳ hành động nào nhằm mục đích đàn áp giá hoặc làm tăng giá một cách bất hợp lý, hoặc gây ra sự biến động giá của bất kỳ hàng hóa hoặc dịch vụ nào, hoặc hàng hóa được kiểm soát giá sẽ bị phạt tù không quá bảy năm hoặc phạt tiền không vượt quá 140.000 Baht hoặc cả hai. Đối với Hàn Quốc, với sự bùng phát của COVID-19 làm gia tăng nhu cầu sử dụng khẩu trang và chất khử trùng, các hình phạt cứng rắn mới đã được phê duyệt. Cá nhân nào tham gia tích trữ các sản phẩm trên sẽ phải đối mặt với án tù tối đa là hai năm hoặc phạt 50 triệu won (~ US$ 42.000). Theo Bộ Tài chính, các hình phạt như vậy đã có hiệu lực vào ngày 5 tháng 2 năm 2020 và sẽ có hiệu lực đến ngày 30 tháng 4 năm 2020.

Trong khi đó, liên quan đến đầu cơ hàng hóa, pháp luật Hoa Kỳ lại có cách tiếp cận mới. Đạo luật Trao đổi Hàng hóa (Commodity Exchange Act, hay CEA) của Hoa Kỳ có những quy định về đặt ra giới hạn đối với quy mô đầu cơ. Có ba yếu tố cơ bản trong khung pháp lý đặt ra giới hạn cho việc đầu cơ, bao gồm: (1) quy mô (hoặc định mức) của các giới hạn; (2) các miễn trừ đối với các giới hạn; và (3) chính sách tổng hợp tính toán cho mục đích áp dụng các giới hạn. Với mục đích giảm thiểu, loại bỏ hoặc ngăn chặn đầu cơ quá mức, Phần 4a(a) của CEA quy định rằng Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai có thể áp đặt các giới hạn đối với số lượng giao dịch đầu cơ hoặc các trí đầu cơ có thể được thực hiện theo các hợp đồng giao nhận trong tương lai.


KHUYẾN CÁO

Đây KHÔNG phải là tư vấn pháp lý, nếu muốn được tư vấn độc giả nên liên hệ những luật sư đủ khả năng hành nghề trong lĩnh vực liên quan, các luật sư của VCI Legal chắc chắn nằm trong số đó và rất hân hạnh nếu độc giả muốn chúng tôi tư vấn và đại diện pháp lý. VCI Legal không chịu trách nhiệm nếu một số độc giả sử dụng thông tin trong các BẢN TIN PHÁP LUẬT này để tự giải thích/áp dụng các quy định pháp luật