Trung tâm quốc tế về giải quyết tranh chấp đầu tư (ICSID) là tổ chức hàng đầu thế giới có chức năng giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế theo Công ước ICSID. Hơn 160 quốc gia trên toàn cầu là thành viên của Công ước này.

ICSID cung cấp các dịch vụ về giải quyết tranh chấp quốc tế, chủ yếu là tranh chấp giữa Chính phủ và Nhà đầu tư nước ngoài, nhưng cũng có thể là giữa các quốc gia với nhau. Ngoài ra, ICSID còn cung cấp thủ tục tiến hành xác minh và báo cáo cơ sở thực tiễn trước khi tranh chấp xảy ra. Bên cạnh đó, các dịch vụ hành chính mà ICSID cung cấp còn bao gồm: trọng tài theo Công ước ICSID, trọng tài theo Cơ chế phụ trợ, hòa giải theo Công ước ICSID, hòa giải theo Cơ chế phụ trợ, thủ tục xác minh cơ sở thực tiễn, trọng tài giữa nhà đầu tư và chính phủ không gia nhập công ước ICSID (như theo Luật trọng tài INCITRAL), tranh chấp giữa các quốc gia không tham gia công ước ICSID (như theo hiệp định tự do thương mại), trung gian và các cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế khác.

Mặc dù Việt Nam chưa tham gia vào Công ước ICSID, nhưng ICSID vẫn có ảnh hưởng nhất định bởi nó cho phép sử dụng Cơ chế phụ trợ đối với tranh chấp giữa các bên, trong đó một bên là thành viên và một bên không không phải là thành viên Công ước ICSID. Một vụ việc giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và chính phủ Việt Nam có thể áp dụng quy chế về Cơ chế phụ trợ này.

Gần đây ICSID vừa đưa ra số liệu thống kê các vụ ICSID giải quyết năm 2019. Nội dung chi tiết như sau:

  1. Tổng quan

Năm 2029, 39 vụ việc được đăng ký tại ICSID. Con số này thấp hơn so với trung bình các vụ đã được ICSID giải quyết trong 4 năm qua (trung bình khoảng 54 vụ việc), nhưng vẫn phải tiếp tục theo dõi xem liệu con số này có biểu thị cho sự suy giảm tổng quan nào không. Thực tế, năm 2018 ghi nhận số lượng tranh chấp kỷ lục (56 vụ) cho thấy nhận thức của các nhà đầu tư và cộng đồng về ICSID ngày càng được nâng cao.

Có 35 trong tổng số 39 vụ được đăng ký giải quyết theo Quy tắc trọng tài của Công ước ICSID, 3 vụ được giải quyết theo Cơ chế phụ trợ tại Công ước ICSID, 1 trường hợp theo Quy chế hòa giải của Công ước ICSID.

ICSID cũng giám sát 19 vụ việc khác mà tại đó các Quy chế ICSID không được áp dụng, phần lớn (13 vụ) được giải quyết hòa giải giữa nhà đầu tư và chính phủ theo Quy tắc UNCITRAL.

Như nhiều năm trước, phần lớn các vụ (62%) khởi kiện theo các hiệp định đầu tư song phương, 12% theo Hiệp ước Hiến chương Năng lượng, 10% theo các hợp đồng đầu tư giữa nhà đầu tư và quốc gia sở tại và số còn lại là theo các Hiệp định tự do thương mại song phương hoặc đa phương hay các Hiệp định đầu tư hoặc luật pháp về đầu tư của nước sở tại.

  1. Số liệu các vụ việc ICSID dựa trên tiêu chí Quốc gia thành viên và Thành phần kinh tế.

Liên quan đến sự phân bố tất cả các vụ việc ICSID dựa trên khu vực địa lý năm 2019, phần lớn các vụ việc có sự tham gia của các nước Nam Phi (26%), Trung đông và Bắc Phi (18%), Đông Âu và Trung Á (16%).

Từ năm 2015 đến 2018, theo thống kê phân chia khu vực của ICSID, tỷ lệ tham gia của các chính phủ ở Đông Âu và Trung Á đứng đầu với trung bình là 31%, trong khi đó Nam Phi đứng thứ 2 với mức trung bình là 19%. Năm 2019, tỷ lệ này giảm ở Đông Âu và Trung Á nhưng tăng ở Nam Mỹ so với những năm trước.

Các vụ tranh chấp liên quan đến dầu khí (chiếm 26%), điện và năng lượng khác (26%) chiếm phần lớn trong tổng số vụ việc phát sinh năm 2019, tiếp theo là ngành xây dựng (15%). Điều này phù hợp với lịch sử thống kê của ICSID, tại đó các tranh chấp liên quan dầu khí và các nguồn năng lượng khác chiếm phần lớn, tương ứng là 24% và 17% trong tất cả các trường hợp từ năm 1972 đến 2019.

Theo số liệu thống kê, dầu khí và khai thác mỏ cũng như điện và các nguồn năng lượng khác là những thành phần kinh tế quan trọng trong các tranh chấp phát sinh. Thật vậy, đây đều là các thành phần kinh tế phát triển chính mà có khả năng khiến nhiều vụ tranh chấp phát sinh.

  1. Kết quả của quá trình tố tụng trọng tài ICSID

Theo Công ước ICSID và Quy chế về Cơ chế phụ trợ, phần lớn các vụ việc do Tòa trọng tài giải quyết (chiếm 78%), số còn lại bị đình chỉ.

Với những trường hợp do Tòa trọng tài giải quyết, 55% các vụ có phán quyết chấp thuận một phần hoặc toàn bộ yêu cầu, 31% phán quyết bác bỏ toàn bộ yêu cầu và 14% bị bác bỏ bởi không đúng thẩm quyền.

Với những trường hợp bị đình chỉ, phần lớn (68%) dựa theo yêu cầu đồng thuận của cả 2 bên và những trường hợp còn lại là dựa vào yêu cầu của 1 bên hoặc do không nộp lệ phí tạm thời bắt buộc.

  1. Số liệu các vụ việc ICSID dựa trên tiêu chí Hội đồng trọng tài, Hòa giải viên và Trọng tài vụ việc

Nhiều năm trước, số lượng trọng tài viên các nước Tây Âu (Pháp, Anh, Đức, …) chiếm đến 44%. Tiếp theo là các trọng tài viên từ Bắc Mỹ (22%) và Nam Mỹ (14%). Các trọng tài viên Pháp, Mỹ và Anh được bổ nhiệm nhiều nhất năm 2019.

Số liệu hầu như không thay đổi này của các trọng tài viên ICSID cho thấy sự thiếu đa dạng trong nhận thức về văn hóa và pháp lý ở các quốc gia đang phát triển. Đây là một thực tế đang xảy ra trong hoạt động của hệ thống trọng tài viên ICSID, cho thấy tư duy lối mòn của các nhà đầu tư nước ngoài, mà phần lớn đến từ châu Âu và Bắc Mỹ.

Đối với các trọng tài viên nữ, tỷ lệ này vẫn còn rất thấp, số trọng tài nữ được chỉ định chỉ chiếm 19% tổng số.

Phân tích số liệu

Theo số liệu thống kê vụ việc của ICSID, số lượng các vụ liên quan đến các quốc gia Đông Nam Á và Thái Bình Dương vẫn khá ổn định.

Điều đó cho thấy các vụ tranh chấp giữa nhà đầu tư và chính phủ giải quyết bằng con đường trọng tài trong khu vực này có thể tăng lên.

Thứ nhất, các quốc gia châu Á đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc phát triển các quy định và  chính sách liên quan đến ISDS. Ở một mức độ lớn hơn, điều này phản ánh nền kinh tế châu Á đang ngày càng vươn lên trên thế giới. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đang tăng ở khu vực này, cao nhất trong lịch sử. Điều này dẫn tới những cải cách đáng kể trong các hiệp định đầu tư song phương truyền thống cho tới các thỏa thuận với những điều khoản cụ thể. Các quốc gia châu Á đã cùng thỏa thuận với các quốc gia thành viên khác nhằm ban hành những giải thích chung về các điều khoản trong hiệp ước.

Khi một vụ tranh chấp giữa Nhà nước và nhà đầu tư nước ngoài bị khởi kiện bơi các nhà đầu tư ở Đông Nam Á, các luật sư trong nước buộc phải có khiến thức và chuyên môn cần thiết để xử lý các vấn đề phức tạp trong quá trình giải quyết vụ việc. Khi trình độ chuyên môn pháp lý được nâng cao, người ta hi vọng rằng cơ chế trọng tài sẽ trở thành một lựa chọn cụ thể cho việc giải quyết tranh chấp nhà đầu tư và chính phủ.


KHUYẾN CÁO

Đây KHÔNG phải là tư vấn pháp lý, nếu muốn được tư vấn độc giả nên liên hệ những luật sư đủ khả năng hành nghề trong lĩnh vực liên quan, các luật sư của VCI Legal chắc chắn nằm trong số đó và rất hân hạnh nếu độc giả muốn chúng tôi tư vấn và đại diện pháp lý. VCI Legal không chịu trách nhiệm nếu một số độc giả sử dụng thông tin trong các BẢN TIN PHÁP LUẬT này để tự giải thích/áp dụng các quy định pháp luật